Stress voelt voor iedereen anders. De één voelt een voortdurende onrust in het lichaam, de ander zit vast in een eindeloze stroom gedachten. Misschien herken je het gevoel dat je wel wílt ontspannen, maar dat het simpelweg niet lukt. Alsof je lichaam iets anders doet dan jij van plan bent.
Dat is geen onwil. En ook geen gebrek aan inzicht.
Stress is geen mentaal probleem, maar een reactie van je zenuwstelsel.
Vanuit de polyvagaaltheorie begrijpen we stress niet als “te druk zijn”, maar als een toestand waarin het lichaam veiligheid is kwijtgeraakt. En zolang je zenuwstelsel zich onveilig voelt, kun je niet zomaar ontspannen — hoe graag je dat ook zou willen.
Wat stress werkelijk is volgens de polyvagaaltheorie
De polyvagaaltheorie, ontwikkeld door dr. Stephen Porges, laat zien hoe ons autonome zenuwstelsel voortdurend scant: ben ik veilig of niet? Die vraag wordt niet bewust gesteld, maar ligt onder al je reacties, emoties en lichamelijke sensaties.
De nervus vagus speelt hierin een centrale rol. Deze zenuw verbindt je hersenen met je hart, longen en buik en stuurt mee hoe je reageert op de wereld om je heen. Op basis van wat je waarneemt — geluiden, gezichten, gedachten, herinneringen — schakelt je zenuwstelsel automatisch tussen verschillende toestanden.
Wanneer je je veilig voelt, is er ruimte. Je kunt nadenken, reflecteren, plannen en oplossingen bedenken. Je prefrontale cortex is actief en werkt samen met je lichaam. Je voelt verbinding, met jezelf en met anderen.
Bij stress verandert dat. Je systeem schakelt naar actie. Je lichaam maakt zich klaar om te vechten of te vluchten. Dat is geen bewuste keuze, maar een reflex. Je ademhaling versnelt, je spieren spannen zich aan, je aandacht vernauwt. Het denken wordt minder flexibel en oplossingsgericht.
En dan is er nog een derde toestand, die vaak wordt verward met ontspanning, maar dat niet is: shutdown. Wanneer stress te groot of te langdurig wordt en er geen uitweg meer lijkt, schakelt het systeem verder terug. Energie zakt weg, gevoelens vlakken af, handelen lukt nauwelijks nog. Dit is geen stress meer, maar een beschermende immobilisatie.
Waarom het belangrijk is onderscheid te maken tussen stress en shutdown
In de praktijk worden stress en shutdown vaak op één hoop gegooid. Maar ze vragen een totaal andere benadering.
Bij stress is er nog energie in het systeem. Het lichaam staat “aan”. Iemand kan onrustig zijn, piekeren, snel geprikkeld of gespannen. Hier is beweging mogelijk richting veiligheid.
Bij shutdown is die beweging er niet. Mensen voelen zich leeg, moe, afgesloten of verdoofd. Initiatief ontbreekt. Denken kost moeite. In deze toestand werken simpele oefeningen of tips niet — en kunnen ze zelfs averechts voelen.
Dat onderscheid is cruciaal. Want zeggen dat iemand in shutdown “even dit kan proberen” is niet helpend. Het zenuwstelsel heeft dan eerst co-regulatie, begeleiding en veiligheid van buitenaf nodig.
De tips die ik hieronder beschrijf zijn daarom uitsluitend bedoeld voor situaties van normale stress, waarin het systeem nog actief is en terug kan bewegen naar veiligheid.
Terug naar veiligheid bij stress: wat helpt wél?
Wanneer iemand in een stressreactie zit (vecht- of vluchtstand), is het doel niet om te ontspannen, maar om het zenuwstelsel te laten herkennen dat het veilig is. Pas dan kan het lichaam vanzelf zakken.
Dat vraagt geen wilskracht, maar afstemming.
Het lichaam wil reguleren — als je het niet tegenhoudt
Een van de meest onderschatte oorzaken van aanhoudende stress is dat we de lichamelijke reactie proberen te stoppen. We willen het gevoel weg, onder controle krijgen of oplossen. Maar daarmee geef je het zenuwstelsel juist het signaal dat er gevaar is.
Wanneer stress opkomt en je niets doet om het te onderdrukken, ontstaat er vaak iets verrassends: de reactie beweegt vanzelf. Ze komt op, bereikt een piek en neemt weer af. Net als een golf.
Dit zie ik vaak bij mensen met angst of paniekklachten. Niet omdat er “iets mis” is, maar omdat hun systeem heel actief is. Zodra ze leren om niet meer te vechten tegen de sensatie, maar deze toe te laten, kan het lichaam zijn werk doen.
Dit is geen cognitieve oefening. Het is een lichamelijk proces van regulatie.
Een actieve stress release: van vastzitten naar overzicht
Bij stress raakt het brein letterlijk anders georganiseerd. De verbinding tussen het emotionele, visuele geheugen en de prefrontale cortex — het deel waarmee je overzicht houdt en oplossingen bedenkt — raakt verstoord. Je blijft hangen in herhaling: dezelfde gedachten, dezelfde beelden, dezelfde zorgen.
Een eenvoudige, maar diepwerkende manier om dit te ondersteunen, is een stress release waarbij je zowel lichaamsveiligheid als neurale verbinding aanspreekt.
Door één hand op je voorhoofd te leggen en één hand op je achterhoofd, bied je het zenuwstelsel een vorm van containment. Je maakt letterlijk contact met gebieden die betrokken zijn bij stressverwerking en oriëntatie. Wanneer je daarbij een beeld toelaat dat spanning oproept — zonder het te analyseren — ontstaat er vaak vanzelf ruimte.
Het beeld verandert, vervaagt of komt op afstand te staan. Dat is geen trucje, maar een teken dat de prefrontale cortex weer meedoet. Oplossingen ontstaan niet omdat je ze bedenkt, maar omdat je systeem weer overzicht krijgt.
Cliënten beschrijven dit vaak als:
“Mijn hoofd voelt weer groter.”
“Ik zit er niet meer zo in vast.”
Dat is veiligheid die terugkeert.
Stress herkennen begint in het lichaam
Stress begint zelden met woorden. Het begint met sensaties. Een gespannen borst, een onrustige buik, kaken die op elkaar klemmen. Het lichaam reageert vaak al, lang voordat het hoofd begrijpt waarom.
Wanneer je leert luisteren naar deze signalen, hoef je niet te wachten tot stress zich opstapelt. Je kunt eerder bijsturen, reguleren en herstellen.
In mijn werk gebruik ik methodes die het lichaam laten spreken, zodat stress niet alleen inzichtelijk wordt, maar ook daadwerkelijk losgelaten kan worden. Niet door erover te praten, maar door ermee te werken op het niveau waar het is ontstaan.
En wat als iemand in shutdown zit?
Dan zijn deze tips niet voldoende.
Bij shutdown heeft het zenuwstelsel geen toegang tot energie of initiatief. Van binnen is het systeem gericht op overleven door afschakeling. Wat dan nodig is, is geen “oefening”, maar veilig contact, tijd en begeleiding.
Het is belangrijk dit te erkennen. Niet alles is zelf te doen. En dat hoeft ook niet.
Leren luisteren naar het lichaam
In het webinar Touch your own Health leer je hoe je stress in het lichaam kunt herkennen en begeleiden richting veiligheid. Je leert signalen van het zenuwstelsel verstaan, zonder ze te forceren of te willen oplossen.
Dit geeft niet alleen rust, maar ook vertrouwen — in jezelf en in het natuurlijke herstelvermogen van het lichaam.
Wanneer het lichaam zich gehoord voelt, ontstaat er ruimte.
Voor regulatie.
Voor veerkracht.
En uiteindelijk voor echte verandering van binnenuit.
Zonnige dag,
Roos